Piecza naprzemienna – co to jest i kiedy sąd ją orzeka?

Piecza naprzemienna

W obowiązującym Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym brak jest legalnej definicji pojęcia pieczy naprzemiennej, jak również wyraźnego posługiwania się tym terminem przez ustawodawcę. Nie oznacza to jednak, że instytucja ta nie znajduje podstaw normatywnych w obowiązującym porządku prawnym. Podstawę materialnoprawną do orzekania przez sąd rodzinny pieczy naprzemiennej stanowią bowiem art. 58 § 1a k.r.o. – w przypadku orzekania w wyroku rozwodowym – oraz art. 107 k.r.o., mający zastosowanie w sytuacji późniejszego rozstrzygania o władzy rodzicielskiej rodziców żyjących w rozłączeniu.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej stanowi obligatoryjny element wyroku rozwodowego. Co istotne, w świetle aktualnie obowiązujących przepisów sąd nie jest zobligowany do ograniczenia władzy rodzicielskiej jednego z rodziców wyłącznie z uwagi na brak porozumienia pomiędzy nimi. Ustawodawca dopuścił możliwość pozostawienia obojgu rodzicom pełnej władzy rodzicielskiej również w sytuacji konfliktu, o ile rozwiązanie takie odpowiada dobru dziecka. Dopiero w dalszej kolejności, gdy wymagają tego okoliczności konkretnej sprawy, możliwe jest ograniczenie władzy rodzicielskiej jednego z rodziców.

Zauważalna jest wyraźna tendencja ustawodawcza oraz orzecznicza do utrzymywania władzy rodzicielskiej po stronie obojga rodziców w możliwie najszerszym zakresie. Rozwiązanie to ma na celu zapewnienie dziecku realnej możliwości wychowywania się przez oboje rodziców oraz utrzymywania z nimi stałych i osobistych kontaktów, co pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą ochrony dobra dziecka.

Dopuszczalność orzekania pieczy naprzemiennej znajduje ponadto potwierdzenie w przepisach procesowych. W art. 582¹ k.p.c. oraz art. 598²² k.p.c. ustawodawca expressis verbis przewidział możliwość określenia przez sąd, że dziecko „będzie mieszkać z każdym z rodziców w powtarzających się okresach”. Choć przepisy te nie posługują się terminem „piecza naprzemienna”, ich treść jednoznacznie oddaje istotę tego modelu sprawowania opieki nad dzieckiem.

Brzmienie wskazanych regulacji procesowych potwierdza zatem, że piecza naprzemienna mieści się w ramach obowiązujących przepisów materialnoprawnych i może być orzekana przez sąd rodzinny, o ile jest zgodna z dobrem dziecka. Brak definicji legalnej nie stanowi przeszkody dla stosowania tego rozwiązania, które należy postrzegać jako jedną z dopuszczalnych form wykonywania władzy rodzicielskiej przez oboje rodziców.

Piecza naprzemienna a dobro dziecka

W doktrynie oraz judykaturze panuje zgodność co do tego, że piecza nad osobą dziecka stanowi jeden z podstawowych elementów władzy rodzicielskiej. Zakres przysługującej rodzicom władzy rodzicielskiej ma zatem kluczowe znaczenie z punktu widzenia dopuszczalności orzeczenia przez sąd pieczy naprzemiennej. Pozostawienie obojgu rodzicom pełni władzy rodzicielskiej jest bowiem jedną z zasadniczych przesłanek umożliwiających zastosowanie tego modelu sprawowania pieczy.

Jednocześnie możliwość orzeczenia pieczy naprzemiennej pozwala sądom odejść od utrwalonej w praktyce konieczności ograniczania władzy rodzicielskiej tego z rodziców, z którym dziecko nie będzie na stałe zamieszkiwać po rozstaniu rodziców. Piecza naprzemienna umożliwia bowiem zachowanie realnej równorzędności obojga rodziców w zakresie wykonywania władzy rodzicielskiej, przy jednoczesnym zapewnieniu dziecku stabilnych warunków wychowawczych.

W praktyce orzeczniczej, przed podjęciem rozstrzygnięcia w przedmiocie wykonywania władzy rodzicielskiej, w tym orzeczenia pieczy naprzemiennej, nierzadko konieczne staje się wysłuchanie małoletniego dziecka. Czynność ta realizowana jest w trybie art. 216¹ k.p.c. w zw. z art. 576 § 2 k.p.c. i służy uwzględnieniu zdania dziecka, o ile jego rozwój psychiczny, stopień dojrzałości oraz okoliczności sprawy na to pozwalają.

Jak wskazuje się w wypowiedziach przedstawicieli judykatury, rozwiązaniem najbardziej sprzyjającym prawidłowemu rozwojowi dziecka jest sytuacja, w której rodzice podejmują współpracę na rzecz jego dobra, nie przenosząc na małoletniego własnego konfliktu ani negatywnych emocji związanych z rozpadem związku. W takich okolicznościach zastosowanie pieczy naprzemiennej po orzeczeniu rozwodu bądź po rozstaniu rodziców może ułatwić dziecku adaptację do nowej sytuacji rodzinnej oraz złagodzić skutki kryzysu wywołanego rozstaniem rodziców.

Orzeczenie pieczy naprzemiennej znajduje szczególne uzasadnienie w sytuacji, gdy przedstawiciele ustawowi dziecka zamieszkują w niewielkiej odległości od siebie. Z punktu widzenia dobra dziecka istotne jest bowiem, aby mogło ono kontynuować naukę w tej samej szkole lub przedszkolu, uczęszczać na te same zajęcia dodatkowe czy treningi sportowe, utrzymywać stałe relacje rówieśnicze, a także korzystać z opieki tego samego lekarza rodzinnego.

Wyniki badań prowadzonych w państwach, w których piecza naprzemienna jest stosowana od wielu lat, nie wskazują na występowanie negatywnych konsekwencji tego rozwiązania dla dobrostanu dzieci w porównaniu z modelami opartymi na powierzeniu pieczy jednemu z rodziców.

Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że piecza naprzemienna w najwyższym stopniu urzeczywistnia prawo dziecka do wychowywania się przez oboje rodziców oraz do utrzymywania z nimi silnej i trwałej więzi opartej na bezpośredniej styczności. W konsekwencji przyjąć należy, iż powierzenie pieczy naprzemiennej nie pozostaje co do zasady w sprzeczności z dobrem dziecka, a przeciwnie – w określonych warunkach może stanowić rozwiązanie najbardziej odpowiadające jego potrzebom rozwojowym.

Obowiązek alimentacyjny przy pieczy naprzemiennej

Sąd, rozstrzygając o alimentach przy pieczy naprzemiennej, każdorazowo dokonuje oceny usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz możliwości zarobkowych i majątkowych rodziców, kierując się nadrzędną zasadą dobra dziecka. W konsekwencji piecza naprzemienna nie stanowi przeszkody do zasądzenia alimentów, lecz może uzasadniać ich obniżenie, zrównoważenie świadczeń pomiędzy rodzicami bądź odstąpienie od zasądzania świadczeń pieniężnych w sytuacji, gdy oboje rodzice w porównywalnym stopniu partycypują w kosztach utrzymania dziecka.

W uchwale z dnia 26 marca 2015 r. (III CZP 106/14) Sąd Najwyższy jednoznacznie wskazał, że w przypadku sprawowania przez rodziców opieki naprzemiennej sąd nie jest pozbawiony możliwości zasądzenia alimentów na rzecz dziecka. Jednocześnie SN podkreślił, iż obowiązek alimentacyjny może być w takiej sytuacji wykonywany w całości lub w części poprzez osobiste starania rodziców oraz bezpośrednie ponoszenie kosztów utrzymania dziecka w czasie sprawowania nad nim pieczy.

Również w późniejszym orzecznictwie Sąd Najwyższy akcentował, że zasadniczym kryterium rozstrzygania o alimentach pozostaje dobro dziecka oraz ocena usprawiedliwionych potrzeb małoletniego w zestawieniu z możliwościami zarobkowymi i majątkowymi rodziców.
W postanowieniu z dnia 16 kwietnia 2021 r. (III CZP 23/20) SN wskazał, że piecza naprzemienna nie prowadzi automatycznie do zniesienia świadczeń alimentacyjnych, zwłaszcza w sytuacji występowania istotnych różnic w sytuacji materialnej rodziców.

Analogiczne stanowisko prezentują sądy apelacyjne. Przykładowo Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 19 listopada 2019 r. (VI ACa 171/19) stwierdził, że nawet przy równym podziale czasu pobytu dziecka u każdego z rodziców zasadne może być zasądzenie alimentów od rodzica lepiej sytuowanego ekonomicznie, jeżeli wymaga tego zabezpieczenie usprawiedliwionych potrzeb dziecka. Z kolei Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 12 lutego 2020 r. (I ACa 1207/19) podkreślił, iż realizowanie obowiązku alimentacyjnego w naturze nie wyklucza możliwości częściowego uzupełnienia go świadczeniem pieniężnym.

Z przywołanego orzecznictwa wynika, że piecza naprzemienna nie stanowi przeszkody do orzeczenia alimentów, lecz uzasadnia elastyczne podejście do ich ustalania. W zależności od okoliczności sprawy sąd może odstąpić od zasądzania świadczeń pieniężnych, obniżyć ich wysokość bądź zobowiązać jednego z rodziców do partycypowania w kosztach utrzymania dziecka w większym zakresie. Każdorazowo decydujące znaczenie ma zasada dobra dziecka, a nie sam fakt sprawowania przez rodziców pieczy naprzemiennej.

Skontaktuj się i uzyskaj wsparcie – umów się na konsultację

Jeśli potrzebujesz pomocy prawnej w zakresie prawa rodzinnego jesteśmy do Twojej dyspozycji. Skontaktuj się z naszą kancelarią – gwarantujemy indywidualne podejście, pełną dyskrecję i szybkie terminy konsultacji. Możesz zadzwonić, napisać e-mail lub skorzystać z szybkiego formularza kontaktowego.

AUTOR TEKSTU

Radca prawny Tomasz Borawski
Radca prawny, specjalista w zakresie prawa cywilnego i gospodarczego

Od ponad 7 lat jako prawnik wspieram klientów indywidualnych i przedsiębiorców. Specjalizuję się w prawie cywilnym, gospodarczym i rodzinnym, a moja praktyka obejmuje zarówno spory sądowe, jak i doradztwo prawne dla osób fizycznych i firm.

Na blogu dzielę się wiedzą, którą zdobywam w codziennej pracy z klientami – analizuję zmiany w przepisach, pokazuję skuteczne strategie i w przystępny sposób tłumaczę zawiłości prawa

📧 biuro@radcaborawski.pl
📍 Radca prawny – Warszawa (Wilanów, Ursynów, Mokotów, Wawer, Praga Południe)  i online
🔗 Zobacz więcej o mnie i kancelarii »